Thập Kiết Sử (Saṁyojana) là mười trói buộc tâm lý bao gồm các yếu tố làm nền tảng cho tham, sân, và si, ngăn cản con người đạt đến sự giác ngộ và giải thoát hoàn toàn. Những trói buộc này được hành giả khắc phục tuần tự thông qua việc phát triển Giới, Định, và Tuệ, và được chia thành hai nhóm chính: năm hạ phần kiết sử và năm thượng phần kiết sử.
1. Năm Hạ Phần Kiết Sử (Trói buộc tái sinh trong Dục Giới)
Đây là những xiềng xích giữ chặt chúng sinh trong cõi dục:
- Thân kiến (Sakkāya-diṭṭhi): Niềm tin vào một bản ngã (cái tôi, linh hồn) bất biến tồn tại trong ngũ uẩn. Việc loại bỏ thân kiến là sự chứng thực trực tiếp cho Chánh Kiến siêu thế về Vô ngã.
- Nghi (Vicikicchā): Sự nghi ngờ, thiếu niềm tin về giáo pháp, con đường tu tập và sự giác ngộ của Đức Phật.
- Giới cấm thủ (Sīlabbataparāmāsa): Niềm tin sai lầm rằng chỉ cần tuân thủ các nghi lễ hoặc giới cấm đơn thuần là có thể đạt được giải thoát.
- Tham dục (Kāmacchanda): Sự khao khát, ham muốn và dính mắc vào các đối tượng dục lạc của giác quan.
- Sân hận (Vyāpāda): Sự giận dữ, oán ghét hoặc bất mãn đối với các đối tượng không vừa ý.
2. Năm Thượng Phần Kiết Sử (Trói buộc trong cõi Sắc và Vô Sắc)
Đây là những trói buộc vi tế hơn, hiện diện ngay cả khi hành giả đã vượt qua các ham muốn dục lạc thô thiển:
- Ái sắc (Rūparāga): Sự khao khát được tái sinh vào các cõi trời Sắc Giới (các trạng thái thiền định có hình sắc vi tế).
- Ái vô sắc (Arūparāga): Sự khao khát được tái sinh vào các cõi trời Vô Sắc Giới.
- Mạn (Māna): Sự kiêu mạn, ngã mạn hay việc luôn tự so sánh mình với người khác.
- Trạo hối (Uddhaccaṁ): Sự dao động, tâm thức không được yên tịnh hoặc các trạng thái hối tiếc vi tế.
- Vô minh (Avijjā): Sự si mê, không thấy rõ thực tướng của vạn pháp (vô thường, khổ, vô ngã); đây là gốc rễ cuối cùng cần được đoạn tận.
Lộ trình đoạn trừ qua Tứ Thánh Quả
Việc thực hành trọn vẹn Bát Chánh Đạo giúp hành giả lần lượt phá vỡ các kiết sử này qua các tầng thánh quả:Sơ Quả (Nhập Lưu): Đoạn trừ hoàn toàn 3 kiết sử đầu tiên (Thân kiến, Nghi, Giới cấm thủ).
Nhị Quả (Nhất Lai): Đoạn trừ 3 kiết sử đầu và làm muội lược (yếu đi) tham ái và sân hận.
Tam Quả (Bất Lai): Đoạn tận hoàn toàn 5 hạ phần kiết sử.
Tứ Quả (A La Hán): Đoạn tận hoàn toàn tất cả 10 kiết sử, đạt đến sự thành tựu trọn vẹn về Giới, Định, Tuệ và giải thoát hoàn toàn khỏi luân hồi sinh tử.
